[Câu hỏi thường gặp] Phần 1: Giới thiệu chung về sở hữu trí tuệ

Posted on Posted in Câu hỏi thường gặp, Tài nguyên

1. Sở hữu trí tuệ là gì? Tại sao phải bảo hộ sở hữu trí tuệ?
Bất cứ khi nào một sản phẩm mới vào thị trường và thu hút khách hàng thành công, khôngsớm thì muộn sẽ bị ₫ối thủ cạnh tranh sản xuất các sản phẩm giống hoặc tương tự. Trong một số trường hợp, ₫ối thủ cạnh tranh sẽ hưởng lợi từ việc tiết kiệm về quy mô sản xuất, khả năng tiếp cận thị trường lớn hơn, có quan hệ tốt hơn với các nhà phân phối chính hoặc tiếp cận với các nguồn nguyên liệu thô rẻ hơn và do ₫ó, có thể sản xuất một sản phẩm tương tự hoặc giống hệt với giá thành rẻ hơn, tạo áp lực nặng nề lên nhà sáng tạo ra sản phẩm hoặc dịch vụ nguyên gốc. Đôi khi, ₫iều này sẽ ₫ẩy nhà sáng tạo gốc ra khỏi thị trường, đặc biệt khi mà họ ₫ã ₫ầu tư ₫áng kể vào việc phát triển sản phẩm mới thì ₫ối thủ cạnh tranh lại hưởng lợi từ kết quả ₫ầu tư ₫ó và chẳng mất một xu nào cho thành quả sáng tạo và sáng chếcủa nhà sáng tạo gốc.
Đây là lý do quan trọng duy nhất ₫ể các doanh nghiệp vừa và nhỏ phải cân nhắc khi sử dụng hệ thống sở hữu trí tuệ ₫ể bảo vệ sản phẩm sáng tạo và sáng chế của mình nhằm mang lại cho họ các ₫ộc quyền sử dụng sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thương hiệu, tác phẩm vănhọc nghệ thuật và các tài sản vô hình khác. Bảo hộ theo pháp luật sở hữu trí tuệ mang lại quyền sở hữu ₫ối với tác phẩm sáng tạo hoặc ₫ổi mới, do ₫ó, hạn chế phạm vi sao chép và bắt chước của ₫ối thủ cạnh tranh một cách ₫áng kể.

 

2. Các biện pháp ₫ể bảo hộ sở hữu trí tuệ là gì?
Tùy thuộc vào bản chất của tài sản vô hình của bạn, luật pháp có những công cụ pháp lý khác nhau giúp bạn bảo vệ tài sản của mình.
• Các sản phẩm và quy trình sáng tạo có thể ₫ược bảo hộ theo sáng chế và giải pháp hữu ích;
• Các kiểu dáng sáng tạo, gồm cả kiểu dáng dệt may, ₫ược bảo hộ theo kiểu dáng công nghiệp;
• Thương hiệu ₫ược bảo hộ theo nhãn hiệu;
• Mạch bán dẫn ₫ược bảo hộ theo thiết kế bố trí hoặc mạch tích hợp bán dẫn;
• Chỉ dẫn hàng hóa có chất lượng hay danh tiếng nhất ₫ịnh gắn với xuất xứ ₫ịa lý ₫ược bảo hộ
theo chỉ dẫn ₫ịa l ý;
• Bí mật thương mại bảo hộ thông tin bí mật có giá trị thương mại;
• Ở hầu hết các nước, tác phẩm văn hóa, nghệ thuật và văn học, kể cả phần mềm máy tính và sưu tập dữ liệu, ₫ược bảo hộ quyền tác giả và quyền liên quan.
Nhìn chung, sở hữu trí tuệ ₫ược chia thành hai nhóm chính: (1) sở hữu công nghiệp bao gồm 06 trong số 07 nhóm ₫ối tượng ₫ầu tiên nêu trên; và (2) quyền tác giả và quyền liên quan gồm nhóm ₫ối tượng cuối cùng. Việc làm quen với các thuật ngữ này là rất quan trọng.
Mỗi công cụ bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ nêu trên sẽ ₫ược phân tích một cách chi tiết trong các phần dưới ₫ây.

Một sản phẩm, nhiều quyền sở hữu trí tuệ
Một sản phẩm duy nhất có thể ₫ược bảo hộ bởi nhiều loại quyền sở hữu trí tuệ khác nhau.
Ví dụ, hãy xem xét một chiếc máy nghe ₫ĩa CD. Các ₫ặc ₫iểm kỹ thuật sáng tạo của sảnphẩm ₫ược bảo hộ bởi một loạt bằng ₫ộc quyền sáng chế (do Philips và Sony – các hãng cùng sáng chế ra CD – sở hữu). Các chương trình phần mềm ₫ược cài ₫ặt trong ₫ó ₫ể ₫iều khiển sự vận hành của máy₫ược bảo hộ quyền tác giả. Kiểu dáng thẩm mỹ của mỗi chiếc máy nghe ₫ĩa CD cụ thể thường ₫ược bảo hộ kiểu dáng công nghiệp và thương hiệu₫ược sử dụng ₫ể bán sản phẩm thường ₫ược bảo hộ nhãn hiệu. Ngoài ra, các nhà sản xuất có thể nắm giữ các bí mật thương mại, gồm danh sách khách hàng ₫ến một số quy trình sản xuất hoặc thông tin kinh doanh mật mà họ không muốn ₫ể cho ₫ối thủ cạnh tranh biết. Do ₫ó, tác giả của các sản phẩm sáng tạo, như máy nghe ₫ĩa CD, có thể nhận ₫ược ₫ộc quyền sử dụng hoặc ngăn cấm người khác sử dụng một trong số những ₫ối tượng ₫ược bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.
Ngoài ra, tác giả của chiếc máy CD ₫ã cấp phép (hay li-xăng) cho một số công ty khác sửdụng công nghệ CD ₫ể thu tiền, qua ₫ó, nhận thêm lợi nhuận từ việc chuyển giao này.

Cần phải lưu ý rằng bản nhạc ₫ược chơi trên máy nghe ₫ĩa CD thường ₫ược bảo hộ bởi quyền tác giả (trừ phi ₫ã hết thời hạn bảo hộ) và người bất kỳ biểu diễn bản nhạc này trước công chúng, bán bản sao của ₫ĩa CD, phát sóng bản nhạc trên ₫ài phát thanh, dịch ca từ sang ngôn ngữ khác hoặc sử dụng nội dung của bài hát vì mục ₫ích thương mại bất kỳ khác ₫ều phải xin phép nhạc sỹ hoặc tổ chức quản lý tập thể quản lý quyền của nhạc công hay nhạc sĩ ₫ó.
Lựa chọn hình thức bảo hộ ₫úng ₫ắn
Trong trường hợp sản phẩm có thể ₫ược bảo hộ theo nhiều quyền sở hữu trí tuệ khác nhau,thì ₫iều quan trọng ₫ối với doanh nghiệp là phải hiểu về hệ thống này và lựa chọn cách thức bảo hộ các quyền một cách có hiệu quả nhất ₫ể tránh việc các ₫ối thủ cạnh tranh sao chép và bắt chước. Do ₫ó, khi doanh nghiệp ₫ưa một sản phẩm mới ra thị trường phải xem xét ₫ối tượng ₫ể bán chính trong sản phẩm của mình là gì. Nói cách khác, cái gì trong sản phẩm của bạn thu hút khách hàng nhất? Hay cái gì làm sản phẩm của bạn khác biệt so với các sản phẩm của các ₫ối thủ cạnh tranh khác? Có phải là những ₫ặc ₫iểm kỹ thuật sáng tạo không? Hay kiểu dáng của sản phẩm? Thương hiệu? Hay các nội dung văn học, nghệ thuật hoặc sáng tạo có trong sản phẩm ₫ó? Câu trả lời có thể tạo cho doanh nghiệp những ý tưởng ban ₫ầu về cách thức bảo hộ sản phẩm mới và từ ₫ó, có ₫ược sự ₫ộc quyền bằng những l ý do thuyết phục nhất ₫ảm bảo cho sự thành công của sản phẩm trên thị trường. Đôi khi, có thể chỉ là một
yếu tố duy nhất; nhưng nhiều lúc, sự kết hợp của nhiều yếu tố khác nhau lại khiến khách hàng quyết ₫ịnh mua một sản phẩm cụ thể trong một loạt sản phẩm cạnh tranh sẵn có khác. Tùy theo ₫ặc ₫iểm thị trường, sự chú trọng và nguồn lực có thể ₫ược dành cho một hoặc nhiều loại quyền hoặc sự kết hợp các loại quyền sở hữu trí tuệ khác nhau cho một sản phẩm cụ thể.

Ngoài ra, hệ thống quyền sở hữu trí tuệ ₫ang phát triển theo hướng cùng một sản phẩm có thể ₫ược bảo hộ theo các quyền sở hữu trí tuệ khác nhau. Ví dụ, hình dáng mới của sản phẩm có thể ₫ược giữ như bí mật thương mại cho ₫ến khi ₫ưa sản phẩm ra thị trường, các₫ặc ₫iểm chức năng về hình dạng sản phẩm có thể ₫ược bảo hộ theo sáng chế, các ₫ặc ₫iểm thẩm mỹ của sản phẩm có thể bảo hộ theo kiểu dáng công nghiệp và/hoặc quyền tác giả, và nếu ₫áp ứng ₫ược những yêu cầu nhất ₫ịnh, có thể ₫ược bảo hộ làm nhãn hiệu. Vì vậy, có thể không có câu trả lời cuối cùng một cách rõ ràng và tốt hơn hết hãy xin ý kiến tư vấn của chuyên gia sở hữu trí tuệ ₫ể xây dựng một chiến lược sở hữu trí tuệ hoàn chỉnh cho sản phẩm của bạn.
Cho dù quyết ₫ịnh cuối cùng của bạn là gì ₫i nữa, thì tốt hơn hết là bạn hãy bắt ₫ầu bảo hộít nhất là nhãn hiệu. Thậm chí, nếu nó chưa có nhiều giá trị vào thời ₫iểm khai trương sản phẩm nhưng sự thành công của sản phẩm sẽ làm tăng giá trị nhãn hiệu ngay lập tức và trở thành một bộ phận quan trọng về hình ảnh và bản sắc của sản phẩm. Nhưng, lúc ₫ó có thể là ₫ã quá muộn!

3. Khi ₫ã bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ ở trong nước, chúng có ₫ược bảo hộ tự ₫ộng ở nước ngoài không?
Điều quan trọng cần phải lưu ý rằng quyền sở hữu trí tuệ là “quyền có tính lãnh thổ”, nghĩa là chúng thường chỉ ₫ược bảo hộ trong lãnh thổ một nước (ví dụ, nước Pháp) hoặc trong lãnh thổ một khu vực (ví dụ, trong lãnh thổ các nước thành viên của Tổ chức Sở hữu trí tuệ châu Phi (OAPI)) nơi ₫ăng ký và nhận ₫ược sự bảo hộ. Vì vậy, một công ty ₫ã nộp ₫ơn ₫ăng ký bảo hộ sáng chế, nhãn hiệu hay kiểu dáng công nghiệp hợp pháp ở thị trường nội ₫ịa và ₫ã ₫ược cấp các quyền ₫ó có thể sớm nhận thấy rằng các quyền ₫ó không mang lại sự bảo hộ ở thị trường xuất khẩu, trừ khi các quyền ₫ó ₫ã ₫ược ₫ăng ký và ₫ược cấp bởi cơ quan sở hữu trí tuệ quốc gia (hoặc khu vực) của thị trường xuất khẩu có liên quan.
Các ngoại lệ
Có một số ngoại lệ ₫ối với nguyên tắc này cần ₫ược ₫ề cập ở ₫ây. Thứ nhất, ở một số nước (chủ yếu là những nước có hệ thống pháp luật dựa trên “thông luật”, như Ôxtrâylia, Ấn Độ, Vương quốc Anh và Hoa Kỳ), nhãn hiệu có thể ₫ược bảo hộ thông qua việc sử dụng. Nghĩalà, khi nhãn hiệu ₫ã ₫ược sử dụng trong lãnh thổ một nước có liên quan, nó sẽ nhận ₫ược sự bảo hộ ở một mức ₫ộ nhất ₫ịnh ngay cả khi chưa ₫ăng ký. Tuy nhiên, ngay ở những nước mà nhãn hiệu có thể ₫ược bảo hộ thông qua việc sử dụng thì nhìn chung tốt hơn hết bạn hãy ₫ăng ký nhãn hiệu vì ₫iều này sẽ mang lại sự bảo hộ mạnh hơn và làm cho việc thực thi ₫ược dễ dàng và ít phiền toái hơn một cách ₫áng kể.
Thứ hai, nếu các quyền không yêu cầu tuân thủ các thủ tục hành chính ₫ể có ₫ược sự bảohộ, như quyền tác giả và quyền liên quan, thì cũng không cần phải ₫ăng ký ở nước ngoài ₫ể nhận ₫ược sự bảo hộ. Đối với quyền tác giả, tác phẩm văn học hoặc nghệ thuật (nhóm tácphẩm kể cả phần mềm máy tính) ₫ược bảo hộ tự ₫ộng ngay khi tác phẩm ₫ược tạo ra, hoặc ở một số nước, ngay khi tác phẩm ₫ược ₫ịnh hình dưới dạng vật chất bất kỳ. Liên quan ₫ến việc bảo hộ ở nước ngoài, một tác phẩm ₫ược công dân hoặc cư dân của một nước là thành viên của Công ước Berne về bảo hộ tác phẩm văn học và nghệ thuật hoặc thành viên của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) tạo ra sẽ ₫ược bảo hộ tự ₫ộng ở tất cả các nước thành viên
khác của Công ước Berne hay WTO. Hiện nay, tổ chức này có hơn 150 nước thành viên.
Tuy nhiên, trong tất cả các trường hợp khác, việc nộp ₫ơn ₫ăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ là một ₫iều kiện tiên quyết quan trọng ₫ể nhận ₫ược sự bảo hộ ở nước khác. Thông thường, ₫ối với bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, việc sớm áp dụng các biện pháp là rất quan trọng nếu bạn muốn:

• Đáp ứng thời hạn nộp đơn đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ ở nước ngoài;
• Hạn chế việc bộc lộ để tránh bị sao chép hay bắt chước;
• Phát hiện kịp thời liệu sản phẩm sẽ định xuất khẩu có xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của chủ sở hữuquyền khác hay không để tránh việc kiện tụng tốn kém hoặc không thể đưa sản phẩm đến với thị trường mong muốn;
• Làm cho việc đàm phán hợp đồng li-xăng, nhượng quyền thương mại hoặc các hợp đồng khác với doanhnghiệp khác trở nên dễ dàng mà không sợ bị mất quyền sở hữu trí tuệ vào tay người khác.

(Trích Những điều cần biết về sở hữu trí tuệ – Quyền tác giả ₫ối với bản gốc tiếng Anh của tác phẩm thuộc về Trung tâm Thương mại quốc tế UNCTAD/WTO và Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (năm 2003). Quyền tác giả ₫ối với bản tiếng Việt thuộc về Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam (năm 2009)).